Калгаснае жыццё, альбо Вяртанне прыгону

Праца ў калгасе

Калгаснае жыццё вымагала ад людзей цяжкай фізічнай працы, бо сельская гаспадарка знаходзілася практычна ў тым жа стане, што і пры царскай уладзе. Хоць у краіне Саветаў і надалей грымела індустрыялізацыя (у прамысловасці на месца людзей пачала прыходзіць тэхніка, развіваліся металургія і энергетыка), але на вёсцы працаваць даводзілася без трактароў і камбайнаў. Зямлю апрацоўвалі старым дзедаўскім метадам – на конях.

Яніна Адамаўна Занька (у дзявоцтве Трафімчык):
– Землю ў калхозе заворвалі ўручную. А потым ужэ і трактары пайшлі. А картофлю заворвалі і разворвалі канём. Не было гэтых трасілак і саджалак. І баба Альзьбета твая разворвала, (Блінкоўская Лізавета Адамаўна, у дзявоцтве Трафімчык). На яе ж тыя разы казалі “салдат”. Мужчынаў як няма, то Альзьбета возьме каня ды разворвае.

Як разаруць – цэлы дзень капаеш нагнёны. Прыехалі неяк з Ганцавіч, з райкома парціі. А бабы то прыпыняцца і перагаворваюцца, то зноў капаюць. А начальнік нейкі дый спытаў, чаму гэта жэншчыны не капаюць. А твая баба і кажа: “От пачакайце, мы капаем, грабём картоплю. А давайце вы не збірайце картофлю, нічога не рабіце, але нагніцеся і з канца ў канец нагнёныя прайдзіце. І будзеце бачыць, які наш лёгкі труд! А вы хочаце, каб мы і не адагнуліся!” А ён сціх і нічога не сказаў.

Восенню застаўлялі капаць сначала калхозную картофлю, але каб толькі не сваю перш. І ішлі калхознікі дый капалі хто развораную канём, а хто і ўручную. А сваю капалі ўжэ пазней. Бывала, украдкамі разаруць і пойдуць сваю капаць. То прадсядацель прыйдзе і кашы паломіць: чаму капаеш перш сваю, а не калхозную?

А картофлю капалі ўсю разам… і ў капцы засыпалі. У гасударство здавалі. А вясною перабіралі: насенку аддзельно, а дробную аддзельно – што каровам на корм, а што на насенне.

Каровам на корм садзілі турнэпс, а ўжэ патом началі буракі садзіць. Лубін сеялі, тожа на корм. А потым дзяцей са школы адпраўлялі… рваць гэтыя струкі на насенне, а так камбайн зжынаў.

Просо сеялі, лён, жыто, авёс. Траву калхозным каровам косамі касілі. Давалі на балоце дзялкі. Дадуць участак – і ідзі касі… Дзесяць коп накосіш, дык дзевяць – у калхоз, а дзясятая – табе. От як было. Як завязуць на балото, дык тыдзень там косіш. А потым завязуць на цэлы тыдзень грабці сена. Там і стагі ставілі, а ўжэ як замерзне балото зімою, ездзілі падводамі забіралі. А на восень бліжэйшыя былі сенакосы: дзе тут, ускрозь паплавы, паўз лес… туды пад Піліпа… пад Мельнікі… дзе Сымонко жыве, Пятун, там жа тожа былі сенакосы. Едуць мужчыны ў калхоз, а бабы-ўдовы або каторым і мужчыны не накосяць… ішлі пасля іх ацярушанае збіраць, каб да вясны як карову дакарміць. От такая была добрая жытка.

Надзея Адамаўна Блінкоўская (у дзявоцтве Трафімчык):
– Жыто, лён, просо – усё ўручную жалі. І трэба было палоць і лён, і просо. Лён жнуць, потым б’юць… – пранікамі білі. А потым, як высахне лён, то галоўкі пракручвалі круцёлкамі, каб раструшчыць і семя каб высыпаласё. А потым слалі лён. Калі ён высахне, падымаюць і вяжуць у снапы. А тады ўжэ вязуць церці і трапаць.

Віктар Адамавіч Трафімчык:
– Асушылі Бабовішча, Чмелішча. А сядзяць на грудку разумныя людзі: Аскерка, Алесь Пянькоў – і гавораць, што некалі з гэтых загонаў нашых самі людзі больш хлеба здавалі ў гасударство, чым калхоз з нашых загонаў пасля.

Яніна Адамаўна Занька:
– Калхознікі ж тожа плацілі налогі.

Надзея Адамаўна Блінкоўская:
– Плацілі і за соткі страхоўку, але плацілі ўжэ грашыма.

Яніна Адамаўна Занька:
– Нікога не валнавало, дзе ты возьмеш грошы. Я сама рабіла чатыры годы, і не за трудадзень, а за палачкі. Мне паўпалачкі ставілі за дзень, а за два дні палачку – тады трудадзень ўжэ шчытаўся. Я і пошту насіла. Чатыры гады рабіла калхозным паштальёнам, як сем класаў школы закончыла.

Віктар Адамавіч Трафімчык:
– Як калхоз арганізаваўся, то не плацілі дзе-то да 60-го года.

Надзея Адамаўна Блінкоўская:
– За трудадзень давалі грамы-грамачкі. За год не ў мяшках, а ў торбачках палучалі. Склады калхозныя некалі былі ў Валодзікавым і Ясевым гумнах. За трудадзень назначалі 20–30 грам.

Яніна Адамаўна Занька:
– За той трудадзень давалі паўкілаграма якіх-то адходаў, каторыя куры нават не дзяўблі. Але ж малолі людзі ды пяклі хлеб. Вродзе было жыто, зярно. Але яно было са смеццем і зеллем. І давалі ў канцы года… І мо паўкілаграма выходзіла тых апілак.

Віктар Адамавіч Трафімчык:
– Я ў арміі служыў у 60-ым гаду. Мне пісьмо прыслалі. У першую палучку палучылі 200 грам гнілое грэчкі і 20 капеек за трудадзень. Нам зампаліт прачытаў пастанаўленне Хрушчова, што за дзень даюць 1 кілаграм і 1 рубель. А я не выдзяржаў, ды на яго кажу: “ Як можна так лгаць? Вазьміце ў мяне ў тумбачцы пісьмо і прачытайце, што мы палучылі за гэты трудадзень. І пасля таго мяне не садзілі ніколі на палітзаняція.

Надзея Адамаўна Блінкоўская:
– Як нарасце картофлі ў калхозе ці буракоў, то ўдзеляць якіх пару кілаграмаў. Але і гэта ўжэ пазней, як калхоз крыху падняўся. Калі давалі, а каторы год то і нічога не давалі.

Яніна Адамаўна Занька:
– А рабілі ад відна да цёмнаго ў брыгадзе. Выхадны быў толькі ў нядзелю. Але калі сеялі, сено касілі, жыто жалі, картофлю капалі, то выхадных зусім не было. Мы памагалі маме дзялкі палоць, буракі, кукурузу палолі, лён палолі, жыто жалі і лён уручную рвалі.

Праца на цагельным заводзе

Яніна Адамаўна Занька:
– На цагельню сначала хадзілі бацько, Маня, Альзьбета (старэйшыя сёстры Яніны Адамаўны), а я дзе-то ў 60-ым годзе пайшла туды.

Калі цагельня адкрылася, я яшчэ чуць-чуць помню. А да гэтаго яе не было. Можа, і пры паляках яшчэ была, не ведаю. Коней у дзве пары, а мо і тры запрагалі… Гліну прывозілі… злівалі яе вадою і коней ганялі па ёй, каб мясілі нагамі. Тады былі пароблены драўляныя формачкі… Бралі тую гліну жанчыны, клалі ў формачкі і ляпілі цэглу ды ў печы выпальвалі. Потым гэту цэглу сушылі і рабілі печ. Казалі, печ гэту строіў нейкі Кохман.

І ўручную капалі, а вазілі на машынах, раней і на падводах вазілі. Я помню, як наш пакойны сусед Адам на самазвальчыку вазіў гліну. Грузіла твая баба, я яе падмяняла.

І ў начную змену рабілі. Брыгады былі, у кожнай па 12 чалавек. На выхадны ішлі па чарзе, па адным. А як у печы на выгрузцы рабілі, то бывало і без выхадных. Ля прэса быў маторчык, і ад яго свет быў. Прэс пабудавалі яшчэ ў 50-х гадах. А гліну капалі, дзе цяпер Сіняе. Дуброўскія, Тэклінай Ніны бацько, Мэшко, Ян – яны ўсё там гліну капалі. А зараблялі тожа ерунду, хоць і гліну капалі. Цяжко было…

***

Каб зразумець усю цяжкасць жыцця на вёсцы ў той час, мала асобнага разгляду працы ў калгасе і на цагельным заводзе. Для гэтага неабходна разглядаць усе сферы жыцця селяніна-калгасніка: прыватную гаспадарку, і паўсядзённы побыт, і нават тое, што мелі сяляне на сваім стале. Тады з гэтага ўсяго складзецца больш-менш аб’ектыўная карціна і можна будзе цалкам уявіць, чым займаліся сяляне на вёсцы, што елі, што апраналі, як працавалі і адпачывалі.

Я мяркую падрыхтаваць цэлую серыю артыкулаў па гэтай тэме, каб кожны зацікаўлены чытач мог пазнаёміцца з паўсядзённым побытам калгасніка. І ўсё гэта зноў будзе выключна праз успаміны відавочцаў гэтых падзей.