Што здзіўляе беларусаў пасля пераезду ў Польшчу

– У нас дома былі падобныя стравы, падобныя прыказкі, нават падобнае пачуццё гумару. Часам я забываўся, што знаходжуся ў іншай краіне, – кажа ён.

Аднак адразу ж дадае, што гэтае падманлівае падабенства часам становіцца пасткай, бо адрозненні, хоць і больш тонкія, чым у параўнанні з Заходняй Еўропай, рэальныя і могуць здзіўляць.

Беларус прызнаецца, што чым даўжэй ён жыве сярод палякаў, тым выразней бачыць адрозненні, якія хаваюцца не ў кухні, а ў стаўленні да дзяржавы, свабоды і ўласнага голасу.

Чаму палякі і беларусы хутка знаходзяць агульную мову

На ўзроўні штодзённых звычаяў палякі і беларусы маюць шмат агульнага – падобную павагу да шматпакаленнай сям’і, моцную прыхільнасць да святочных традыцый, падобны спосаб праяўлення гасціннасці, у якім ежа і агульны стол адыгрываюць цэнтральную ролю. Кухні абедзвюх краін аб’ядноўвае шмат страў – варэнікі, журэк ці халаднік маюць свае блізкія адпаведнікі па другі бок мяжы, хоць і адрозніваюцца дэталямі прыгатавання і назвамі.

“Калі я ўпершыню пакаштаваў польскі журэк, то сказаў знаёмым, што гэта амаль тое самае, што і ў нас дома, толькі называецца інакш, – смяецца Сяргей. – Падобна і з Вялікаднем – у маёй сям’і яго адзначалі паводле праваслаўнага календара, таму дата была іншай, чым у Польшчы, але сам спосаб святкавання, агульны стол, асвячоныя яйкі – усё гэта было вельмі знаёмым.”

Адрозненні выяўляюцца ў рэлігійнай сферы і пытаннях ідэнтычнасці. Польшча застаецца пераважна каталіцкай краінай, дзе Касцёл адыгрывае істотную ролю ў грамадскім жыцці.

Беларускае грамадства больш разнастайнае ў рэлігійным плане. Побач з праваслаўем, якое пераважае ва ўсходніх і цэнтральных рэгіёнах краіны, існуе значная каталіцкая супольнасць. Частка беларусаў застаецца нерэлігійнай, што часткова звязана са спадчынай дзесяцігоддзяў савецкага дзяржаўнага атэізму.

Палякі і беларусы падобныя, пакуль не загавораць пра дзяржаву

Сацыёлагі, якія даследуюць беларускую эміграцыю ў Польшчы, звяртаюць увагу яшчэ на адно істотнае адрозненне – стаўленне да дзяржавы і дзяржаўных устаноў.

Шматгадовае жыццё ва ўмовах аўтарытарызму навучыла многіх беларусаў асцярожнасці ў адносінах да дзяржаўных устаноў, недаверу да афіцыйных паведамленняў і перакананню, што найбяспечней разлічваць на сябе і сваіх блізкіх, а не на сістэму.

Для палякаў, нягледзячы на ўласныя шматлікія прычыны для недаверу да інстытутаў, досвед функцыянавання ў дэмакратычнай прававой дзяржаве ўсё ж з’яўляецца нечым прынцыпова іншым.

“Мне спатрэбіўся некаторы час, перш чым я перастаў баяцца, што за кожную размову з чыноўнікам мяне чакаюць нейкія наступствы, – прызнаецца Сяргей. – У Польшчы дзяржаўныя ўстановы бываюць маруднымі і бюракратычнымі, гэта праўда, але я не баюся, што нехта запіша маё прозвішча за зададзенае нязручнае пытанне.“

Гэта адрозненне, якое немагчыма пераацаніць, нават калі звонку нашы краіны могуць здавацца падобнымі адна да адной.

Пачуццё гумару, дыстанцыя і эмоцыі

Суразмоўцы сацыёлагаў указваюць таксама на больш тонкія адрозненні ў тэмпераменце – беларусы, асабліва старэйшага пакалення, часам успрымаюцца як больш стрыманыя ў публічным выказванні эмоцый і меркаванняў, што частка даследчыкаў тлумачыць спадчынай сістэмы, у якой празмерная адкрытасць магла быць рызыкоўнай.

Маладое пакаленне, сфарміраванае ўжо пад уплывам інтэрнэту і кантактаў з Захадам, у гэтым плане значна бліжэйшае да сваіх польскіх аднагодкаў.

“Мае польскія знаёмыя часам кажуць, што я занадта асцярожны ў выказванні меркаванняў, асабліва пра палітыку, – кажа Сяргей. – Але гэта звычка, ад якой цяжка пазбавіцца за адзін дзень, калі цябе ўсё жыццё вучылі, што лепш дзьмуць на халоднае.”

З другога боку, я заўважыў, што, калі мы ўжо давяраем адзін аднаму, палякі і беларусы могуць выдатна паразумецца – у нас падобнае, даволі цёплае, часам горкае пачуццё гумару, падобнае стаўленне да сяброўства, падобныя сямейныя каштоўнасці. Гэта той падмурак, на якім лёгка будаваць.

На думку даследчыкаў польска-беларускіх адносін, менавіта гэтая сумесь – моцныя культурныя падабенствы пры выразных адрозненнях у палітычным і гістарычным досведзе апошніх трыццаці гадоў – тлумачыць, чаму інтэграцыя беларусаў у Польшчы праходзіць адносна плаўна, але адначасова і тое, чаму ўзаемнае разуменне патрабуе часу і цярпення з абодвух бакоў.

Агульныя карані і розны гістарычны досвед

Польшчу і Беларусь аб’ядноўвае шматвяковая гісторыя суседства – ад часоў Першай Рэчы Паспалітай і польска-літоўскай уніі, праз агульны досвед падзелаў, да драматычных падзей XX стагоддзя.

Гэтае агульнае мінулае адбілася ў моўных, кулінарных і побытавых падабенствах, якія беларусы, што прыязджаюць у Польшчу, адчуваюць амаль адразу: падобныя назвы страў, блізкі рытм каталіцкіх і праваслаўных святаў, агульныя прыказкі ці народныя выслоўі.

Адначасова XX стагоддзе зусім па-рознаму падзяліла абодва народы – Польшча аднавіла незалежнасць і, нягледзячы на драматычны досвед вайны і камунізму, пасля 1989 года пабудавала дэмакратычную дзяржаву – члена Еўрапейскага саюза, тады як Беларусь з 1994 года застаецца пад уладай Аляксандра Лукашэнкі, знаходзячыся ў значна больш цеснай залежнасці ад Расіі.

Гэта менавіта тая кропка, у якой нашы гісторыі разыходзяцца, – тлумачыць Сяргей.

– Палякі маюць за плячыма трыццаць з лішкам гадоў пабудовы дэмакратыі, свабодных выбараў, незалежных судоў, хай і недасканалых. У нас гэтага не было. Калі я размаўляю з польскімі аднагодкамі пра палітыку, часам адчуваю, што яны ўспрымаюць пэўныя рэчы як нешта само сабой зразумелае, тады як для мяне гэта мара, якая яшчэ толькі можа здзейсніцца.

Чытайте таксама: Беларуская мова ў эміграцыі. Парадокс, якога ніхто не чакаў